Những ngày cận Tết, khi thị trường áo dài truyền thống sôi động, một cuộc tranh luận gay gắt đã nổ ra xung quanh việc nhiều thiết kế sử dụng chi tiết nút tàu - đặc trưng của trang phục Trung Quốc - trên áo dài Việt Nam. Vấn đề không chỉ dừng lại ở thẩm mỹ mà còn chạm đến bản sắc văn hóa dân tộc.
Khi áo dài bị lai căng
Dạo một vòng trên các sàn thương mại điện tử hay các cửa hàng cho thuê áo dài dịp Tết, không khó để bắt gặp những mẫu áo dài được trang trí bằng hàng nút to bản, kiểu cách điển hình của sườn xám Trung Quốc. Thậm chí, nhiều thiết kế còn kết hợp cả cổ áo kiểu cổ tàu, tạo nên một sự pha trộn khiến giới yêu văn hóa truyền thống không khỏi bức xúc.
"Không phải cứ cái áo có tà dài là thành áo dài", một độc giả bức xúc bày tỏ. Trong khi đó, nhiều người tiêu dùng, đặc biệt là giới trẻ, vẫn nhiệt tình săn những mẫu áo này chỉ vì "thấy đẹp là được", không hề quan tâm đến nguồn gốc hay ý nghĩa văn hóa của từng chi tiết.
Vấn đề còn trầm trọng hơn khi xu hướng sử dụng phụ kiện Trung Quốc khi chụp ảnh với áo dài cũng lan rộng. Quạt tròn, ô giấy - những món đồ mang đậm dấu ấn văn hóa Trung Hoa đang dần trở nên phổ biến trong các bộ ảnh áo dài của giới trẻ Việt.
Giữa thương mại và văn hóa
Thực tế, nhiều thương hiệu thời trang và cửa hàng cho thuê đồ đang nhập khẩu mẫu mã từ Trung Quốc hoặc sao chép thiết kế trên Taobao để bán với giá rẻ, thu hút lượng lớn khách hàng. Trong cơn sốt săn áo dài giá rẻ dịp Tết, ít ai để ý đến việc những chi tiết nhỏ như nút áo, kiểu cổ hay họa tiết đang dần biến tấu áo dài thành một thứ lai căng khó định danh.
"Tôi thấy cần cơ quan quản lý văn hóa ra một bộ nhận diện chuẩn và đăng ký nhãn hiệu áo dài, để bất cứ trang phục nào nếu dùng tên này phải đúng chuẩn. Giới trẻ ngày nay đã được tiếp xúc hình ảnh quá nhiều mẫu áo dài cách tân và thực sự cũng không biết đâu là mẫu chuẩn trang phục truyền thống của dân tộc", độc giả Cẩm Tú Cầu đề xuất.
Ý kiến này được nhiều người ủng hộ. Trong bối cảnh chưa có quy định chính thức nào về tiêu chuẩn áo dài Việt Nam, việc phân biệt đâu là cách tân sáng tạo, đâu là phá nát bản sắc trở nên mơ hồ. "Chưa có một quy định chính thức như thế nào mới gọi là áo dài Việt cũng khó trách các nhà thiết kế khi họ muốn thay đổi, muốn phá cách", độc giả Bùi Thanh Dương nhận xét.
Quan điểm của NTK Trung Đinh: Nhận diện qua kiểu dáng, không phải trang trí
Giữa làn sóng phản đối dữ dội, NTK Trung Đinh - nghệ nhân tiên phong sử dụng kỹ thuật nhuộm ombre trên áo dài lụa truyền thống - chia sẻ với VietNamNet về vấn đề này.
NTK Trung Đinh cho rằng áo dài là bản sắc văn hóa đã tồn tại hàng trăm, hàng nghìn năm và không thể mất đi chỉ vì một vài chi tiết trang trí. Anh không đồng tình với việc nhiều người phản ứng gay gắt khi áo dài sử dụng nút áo Trung Quốc, bởi theo anh, nút áo chỉ là yếu tố trang trí, không quyết định giá trị của một trang phục truyền thống.
Theo anh, bản chất áo dài không thay đổi chỉ vì một chi tiết trang trí. Cũng như hoa mẫu đơn - quốc hoa Trung Quốc - khi vẽ lên áo dài, không khiến chiếc áo trở thành trang phục Trung Quốc.
Với góc nhìn chuyên môn, Trung Đinh khẳng định việc nhận diện một trang phục dựa vào kiểu dáng và kết cấu, không phải chi tiết phụ. Áo dài được xác định bởi tay dài, dáng ôm eo, hai tà, đường xẻ tà và tay raglan. Dù gắn thêm chi tiết gì, chừng đó đặc trưng còn giữ áo dài vẫn là áo dài.
Anh cũng cho biết bản thân không dùng loại nút lớn trong thiết kế vì lý do thẩm mỹ. Trung Đinh theo đuổi áo dài truyền thống và chọn đại diện Việt Nam bằng kiểu dáng này vì chưa thấy đủ thuyết phục với các hình thức cách tân.
Theo anh, áo dài ngày nay cũng là kết quả của nhiều giai đoạn phát triển, từ áo Giao Lĩnh, Tứ thân, Ngũ thân đến áo dài raglan. Đầu thế kỷ XX, họa sĩ Cát Tường từng cách tân áo dài thành Lemur (tên tiếng Pháp của bà) nhưng kiểu này chỉ tồn tại vài năm rồi được thay thế, cho thấy những gì không phù hợp sẽ tự bị đào thải.
Vì vậy, Trung Đinh cho rằng cách tân chỉ nên tồn tại như 1 loại thời trang, chứ không thể thay thế trang phục chính thống. Việc thế hệ hôm nay mặc áo dài raglan nhiều hơn áo ngũ thân không làm mất đi giá trị nguyên bản của áo ngũ thân.
Anh cho rằng mỗi người có thể chọn làm hoặc không làm điều mình thấy không phù hợp, miễn là kiểu dáng và bản sắc của áo dài vẫn được giữ nguyên.
Khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn
Quan điểm của NTK Trung Đinh về việc nhận diện trang phục qua kiểu dáng có cơ sở chuyên môn nhưng trong thực tiễn, khi sự xâm lấn văn hóa diễn ra từ những chi tiết nhỏ nhất, việc phó thác bản sắc áo dài chỉ cho kiểu dáng có thể là chưa đủ. Khi thế hệ trẻ lớn lên với hình ảnh áo dài gắn nút tàu, áo dài đi cùng quạt tròn, họ sẽ dần coi đó là điều hiển nhiên, không còn phân biệt được đâu là thuần Việt, đâu là lai căng.
"Xâm lược văn hóa là đây chứ đâu. Người kinh doanh thiếu sự tự tôn dân tộc, miễn sao bán được hàng, đu được trend là được rồi", độc giả Phan Thanh Phượng nhận định.
Thực tế, lo ngại về việc văn hóa bị xâm lấn không hề vô căn cứ. Nhiều người dẫn chứng cách các nước như Hàn Quốc, Nhật Bản bảo vệ trang phục truyền thống. Hanbok và kimono đều có những tiêu chuẩn rõ ràng, được nhà nước và người dân tôn trọng nghiêm ngặt.
Trách nhiệm của ai?
Cuộc tranh luận về nút tàu trên áo dài không chỉ là vấn đề thẩm mỹ hay xu hướng thời trang. Đó là câu hỏi về bản sắc văn hóa, về cách bảo vệ di sản trong thời đại toàn cầu hóa và thương mại hóa. Cuộc tranh luận này đặt ra nhiều câu hỏi lớn hơn về vai trò của các bên liên quan trong việc bảo tồn văn hóa truyền thống, trong đó có 3 quan điểm nổi bật.
Thứ nhất, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cần có động thái rõ ràng hơn. "Việt Nam cần học cách biến áo dài thành biểu tượng ngoại giao và niềm tự hào quốc gia. Vai trò, trách nhiệm của Bộ Văn hóa cần phải được thực thi nghiêm túc", độc giả Phạm Lê đề xuất.
Nhiều ý kiến cho rằng cần xây dựng và ban hành một Tiêu chuẩn Việt Nam cho áo dài, xác định rõ những yếu tố bắt buộc phải có và những yếu tố có thể linh hoạt. Đồng thời, cần có chế tài xử lý với những trường hợp lợi dụng tên gọi áo dài để bán những sản phẩm không đúng chuẩn.
Thứ hai, các nhà thiết kế và thương nhân cần có ý thức trách nhiệm cao hơn. "Không thể chấp nhận những kiểu áo dài lai căng làm mất bản sắc", độc giả Mạnh Hà khẳng định. Quan điểm này chỉ rõ sáng tạo, cách tân là cần thiết, nhưng phải dựa trên nền tảng tôn trọng bản sắc văn hóa, chứ không phải bê nguyên si các yếu tố văn hóa nước ngoài vào một cách máy móc.
Thứ ba, người tiêu dùng cũng cần trang bị kiến thức và có ý thức lựa chọn. "Nếu không có chiến lược bảo tồn thì áo dài có nguy cơ bị đồng hóa, giống như nhiều nền văn hóa nhỏ đã mất đi bản sắc trong dòng chảy toàn cầu. Mà giới trẻ bây giờ thích mới lạ phá cách, thích đơn giản...", độc giả Hà Xuân Linh lo ngại.
Theo đó, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý nhà nước, các nhà thiết kế, thương nhân và người tiêu dùng để xây dựng một hệ thống tiêu chuẩn rõ ràng cho áo dài Việt Nam. Đồng thời, cần tăng cường giáo dục, nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị văn hóa của trang phục truyền thống, như độc giả Tâm Dương chia sẻ.
Thí sinh Miss Cosmo trình diễn áo dài:
Ảnh: Tư liệu, Video: MCO
Ý kiến của bạn ra sao về việc áo dài bị lai căng? Mọi ý kiến của bạn xin gửi về địa chỉ [email protected].
