Lời sám hối của Nam Việt vương
Cột kinh Phật thời Đinh, còn có tên gọi khác như cột kinh Đinh Khuông Liễn, Trụ đá Hoa Lư, Bảo tràng, Kinh tràng...
Các cột kinh Phật thời Đinh (thế kỷ thứ X) tại kinh đô Hoa Lư (Ninh Bình) do Nam Việt vương Đinh Liễn hay Đinh Khuông Liễn, con trai trưởng của vua Đinh Tiên Hoàng dựng từ năm 973 và hoàn thành vào mùa xuân đến tháng 10 năm Kỷ Mão 979.
Tại Bảo tàng Ninh Bình hiện đang lưu giữ bộ sưu tập cột kinh Phật thời Đinh gồm 49 đơn vị hiện vật và 29 số điểm kê (29 cột kinh và những bộ phận cột kinh). Trong đó, mỗi cột kinh cao khoảng 1,4m, nặng gần 120kg được chế tác hoàn toàn bằng đá xanh gồm 6 bộ phận: chân tảng, chân đế, thân cột, thớt đệm, đài sen và búp sen.
Thân cột kinh hình bát giác, thu nhỏ dần từ dưới lên trên, thân cao 50-69cm, đường kính 15.5-17cm (mặt trên) và 15-19cm (mặt dưới). Các mặt của cột kinh được khắc các bài kinh, kê hoặc lạc khoản bằng chữ Hán, mỗi cột khoảng 545-563 chữ (lạc khoản 130-140 chữ, kinh 413-422 chữ). Tuy nhiên, hiện nay một số chữ đã bị mờ chỉ còn một số có thể đọc được.
Phần kinh đều khắc bài chú phiên âm từ tiếng Phạn trong kinh Phật Đỉnh Tôn Thắng Đà la ni, hay còn gọi là Phật Đỉnh Tối Thắng Đà la ni... Phần lạc khoản khắc sau phần bài chú cho biết thông tin về họ tên, chức vụ của người cho dựng cột kinh, lý do dựng cột kinh và thông tin xác định niên đại cột kinh.
Phần dịch nghĩa của một cột kinh có đoạn “Đệ tử là Suy Thành Thuận Hoá, Tĩnh Hải quân Tiết độ sứ, đặc tiến Kiểm hiệu Thái sư, thực ấp một vạn hộ, Nam Việt vương Đinh Khuông Liễn, vì vong đệ là Đại đức Đính Noa Tăng Noa không làm điều trung hiếu, không thờ anh và cha, lại có lòng ác, trái với sự yêu thương và khoan dung, anh không thể bỏ qua nên đã làm tổn hại đến tính mệnh của Đại đức Đính Noa Tăng Noa... Nay nguyện làm 100 cột kinh để cúng cho vong đệ... Trước là chúc cho Đại Thắng Minh Hoàng đế mãi mãi trấn giữ trời Nam, vững vàng ngôi báu, thứ đến Khuông Liễn tôi cũng được giữ trọn tước lộc, quyền vị".
Từ thông tin chữ khắc trên cột kinh cho thấy Nam Việt vương cho dựng cột kinh để cầu chúc cho Đại Thắng Minh Hoàng đế (vua Đinh Tiên Hoàng), cầu siêu cho em trai Đinh Hạng Lang (Nam Việt vương giết em trai) và là lời cầu thọ, sám hối của bản thân Nam Việt vương.
Trải qua hơn 1.000 năm, đây là hiện vật có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và là nguồn sử liệu thành văn duy nhất được lập dưới triều Đinh hiện còn. Văn tự Hán trên cột kinh không chỉ phản ánh sự kiện lịch sử mà còn cả sự phát triển của chữ viết ở thế kỷ thứ X.
Hiện vật nguyên gốc, độc bản
Bộ sưu tập cột kinh Phật thời Đinh ở bảo tàng Ninh Bình đến nay là hiện vật độc bản, là sưu tập cột kinh Phật thời Đinh duy nhất của Việt Nam. Đây cũng là sưu tập cột kinh thời Đinh còn nguyên vẹn và duy nhất trong số 100 cột kinh mà Nam Việt vương cho dựng.
Đây là hiện vật có hình thức độc đáo, có giá trị về nghệ thuật, là sự kết hợp hài hòa giữa các hình, khối cơ bản, kỹ thuật tạo tác độc đáo, ghép mộng không cần chất phụ gia để gắn kết. Ngoài ra, cột kinh còn có giá trị về mặt thẩm mỹ; tạo hình thể hiện sự khéo léo của bàn tay nghệ nhân xưa.
Đại diện Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình cho biết, hiện nay Bảo tàng Ninh Bình đang lưu giữ 29 cột kinh. Đây là những hiện vật độc nhất vô nhị ở Việt Nam vì được làm bằng đá; trên cột kinh có khắc chữ Hán và không dùng chất kết dính vẫn lắp được với nhau thông qua ngõng.
Cũng theo đại diện sở này hiện sưu tập cột kinh Phật thời Đinh đã được công nhận là bảo vật quốc gia vào năm 2024.
Được biết, bộ sưu tập cột kinh Phật thời Đinh được phát hiện lần đầu năm 1963. Tháng 6/1964, trong quá trình đào đất đắp đê khu vực sông Hoàng Long, xã Trường Yên, huyện Hoa Lư (cũ), thì phát hiện cột kinh thứ 2... Đến năm 1995, Bảo tàng Ninh Bình sưu tập được cột kinh dưới chân núi Hang Quàng (trước đền vua Đinh) và hoàn tất sưu tập.
