Mỗi độ Tết đến xuân về, trong gian bếp của hàng triệu gia đình Việt lại tỏa ra mùi thơm quen thuộc của nồi thịt kho hột vịt đang sôi liu riu trên bếp. Không cầu kỳ như nem công chả phượng, không sắc màu như mâm ngũ quả, thịt kho hột vịt vẫn âm thầm hiện diện, trở thành “linh hồn” của bữa cơm ngày Tết, đặc biệt ở Nam Bộ.
Đằng sau món ăn tưởng chừng rất đỗi đời thường ấy là cả một câu chuyện dài về văn hóa, ký ức và triết lý sống của người Việt.
Món ăn sinh ra từ đời sống nông nghiệp, gắn với quan niệm đủ đầy đầu năm
Thịt kho hột vịt không phải món ăn cao sang, cũng không gắn với cung đình hay lễ nghi phức tạp. Món ăn này ra đời từ chính đời sống nông nghiệp truyền thống, nơi người Việt coi trọng sự no đủ, bền bỉ và tính tiết kiệm trong sinh hoạt.
Trong xã hội xưa, thịt là thực phẩm quý, chỉ xuất hiện nhiều vào những dịp đặc biệt như giỗ chạp, lễ Tết. Việc kho một nồi thịt lớn với trứng vịt không chỉ để ăn một bữa mà còn dùng được nhiều ngày, phù hợp với quan niệm “ăn Tết” kéo dài, hạn chế việc bếp núc trong những ngày đầu năm mới.
Thịt kho hột vịt là món ăn không thể thiếu trong mâm cỗ ngày tết ở Nam Bộ
Thịt heo tượng trưng cho sự sung túc, đủ đầy, còn trứng vịt mang ý nghĩa sinh sôi, nảy nở. Khi kho chung trong nồi nước dừa – thứ nguyên liệu đặc trưng của miền nhiệt đới – món ăn lại càng mang hàm ý về sự tròn đầy, ngọt lành, hanh thông.
Không phải ngẫu nhiên mà người xưa quan niệm: đầu năm ăn món gì thì cả năm “đi” theo hướng đó. Một nồi thịt kho hột vịt có đủ mặn – ngọt – béo – bùi, thể hiện mong ước năm mới cân bằng, thuận hòa, không quá khắc nghiệt cũng chẳng thiếu thốn.
Vì sao thịt kho hột vịt thường nấu trước Tết và ăn suốt mấy ngày đầu năm?
Một điểm đặc biệt của thịt kho hột vịt là hầu như nhà nào cũng nấu trước Tết, thậm chí từ 28–29 tháng Chạp. Điều này không chỉ vì món ăn để được lâu mà còn xuất phát từ quan niệm kiêng kỵ đầu năm.
Theo quan niệm dân gian, những ngày mùng 1, mùng 2 Tết là thời điểm “mở vận”, gia chủ hạn chế sát sinh, hạn chế cãi vã, hạn chế bếp núc rườm rà. Việc có sẵn một nồi thịt kho lớn giúp gia đình vừa có đồ ăn tươm tất, vừa giữ được không khí an yên, thong thả.
Món ăn thịt kho hột vịt tượng trưng cho sự sung túc, đủ đầy
Càng kho lâu, thịt càng mềm, trứng càng thấm, nước kho càng trong và sánh. Người miền Nam thậm chí còn quan niệm: nồi thịt kho mà không ăn hết trong 2–3 ngày Tết là… chưa đủ đông vui. Mỗi lần mở nắp nồi, múc thêm miếng thịt, gắp thêm quả trứng cũng giống như kéo dài không khí sum vầy.
Với nhiều người xa quê, mùi thịt kho hột vịt còn là “tín hiệu ký ức” mạnh mẽ nhất của Tết. Chỉ cần ngửi thấy hương nước dừa quyện mùi thịt kho, cả một miền tuổi thơ, những bữa cơm đông đủ, tiếng cười rộn ràng ngày Tết lập tức ùa về.
Mâm cỗ Tết 3 miền: Khi ẩm thực trở thành sợi dây nối truyền thống
Dù mỗi vùng miền có những món Tết khác nhau, nhưng tựu trung lại, mâm cỗ Tết của người Việt luôn phản ánh rõ triết lý sống: coi trọng gia đình, hướng về cội nguồn và đề cao sự hài hòa.
Nếu miền Bắc có bánh chưng, dưa hành, giò chả; miền Trung có bánh tét, nem chua, tré; thì miền Nam không thể thiếu thịt kho hột vịt, canh khổ qua nhồi thịt, dưa giá. Mỗi món ăn đều mang một thông điệp riêng: bánh chưng tượng trưng cho đất trời, khổ qua mang ý nghĩa “khổ đã qua”, còn thịt kho hột vịt là lời chúc cho năm mới no ấm, đủ đầy.
Điểm chung của các món ăn ngày Tết là không quá cầu kỳ về hình thức, nhưng đòi hỏi sự chỉn chu, tỉ mỉ trong cách chuẩn bị. Nấu thịt kho hột vịt ngon không khó, nhưng để nước trong, màu đẹp, thịt mềm mà không nát, trứng thấm mà không khô lại cần sự kiên nhẫn – cũng giống như cách người Việt vun vén hạnh phúc gia đình qua từng năm tháng.
Ngày nay, nhịp sống hiện đại khiến nhiều gia đình chọn mua sẵn đồ ăn, thậm chí bỏ bớt một số món truyền thống. Thế nhưng, thịt kho hột vịt vẫn là món được giữ lại nhiều nhất. Bởi hơn cả một món ăn, đó là biểu tượng của Tết đoàn viên, của bếp lửa gia đình và của sự nối dài văn hóa qua các thế hệ.
Có thể mỗi nhà nêm nếm khác nhau, có nhà kho mặn, nhà kho ngọt, có nhà cho nhiều trứng, có nhà ít thịt. Nhưng khi nồi thịt kho được đặt lên mâm cơm ngày Tết, tất cả đều chung một ý nghĩa: ăn Tết là để quay về, để ngồi lại và để nhớ rằng mình thuộc về một gia đình.
