Tết nhớ mùa bắt cá đồng

Tuy mỗi năm quê tôi chỉ làm một vụ lúa, gọi là lúa mùa nhưng thủa ấy đồng đất phủ kín phù sa không cần phân bón, thuốc trừ sâu lúa vẫn sai oằn bông.

Lúa trúng mùa, nông dân đập bồ tại ruộng hoặc cho xe trâu cộ về chất đầy sân nhà rồi cho trâu đạp. Cảnh trâu đạp lúa vào những đêm trăng mùa vụ no đầy của làng quê êm ả, thanh bình thật nên thơ vào tháng chạp, giáp Tết đã đi vào ký ức của tôi một thời không thể nào quên.

Và những năm sau vụ gặt lúa mùa xa xôi thời ấy, cá trên đồng ruộng quê tôi rất nhiều, đến nỗi trẻ con chúng tôi cỡ 9 - 10 tuổi cũng có thể bắt cá bằng mọi cách, mọi phương tiện phù hợp với lứa tuổi của mình. Bắt cá đồng vừa là trò chơi giải trí, vừa... ăn thiệt.

Một trong những cách bắt cá trên đồng ruộng sau vụ gặt lúa mùa giáp Tết đơn giản nhất mà đầy hiệu quả là đắp hầm cho cá nhảy. Bắt cá kiểu này rất "tài tử", không phải lặn ngụp, mình mẩy lấm lem bùn sình, cũng không dầm mưa dãi nắng vì hầu như các loại cá đồng chỉ nhảy hầm vào ban đêm. Mà những đêm trăng đi thăm hầm, bắt cá dịp cuối năm lại rất vui.

Khi đồng ruộng thu hoạch lúa xong còn trơ chân rạ thì nước cũng bắt đầu rút bởi đây là mùa nắng hạn, và đó là ba tháng giáp Tết. Trẻ con chúng tôi đi quan sát những thửa ruộng nước còn lấp xấp không quá gối. Đó là những thửa ruộng trũng, nơi thu hút các loại cá từ trên cao tụ về.

Chọn được những thửa ruộng có nhiều cá, dấu hiệu để nhận biết là vào buổi chiều có tiếng cá quẫy "ăn móng" hoặc chạy gợn nước nhảy tung lên vô cớ thì về nhà vác một cái khạp hoặc lu đựng nước lên chuẩn bị cho việc đắp hầm.

Thường việc đắp hầm cần tới hai người hoặc "mình ên" cũng làm được vì nó rất đơn giản là móc đất bùn lên be bờ hầm theo hình tròn, hình vuông hoặc hình chữ nhật tùy thích.

Nếu hầm kiểu hình tròn giống như cái giếng thì đường kính cỡ 2m, hầm hình vuông thì kiểu 2mx2m, nếu hầm chữ nhật thì diện tích hầm cỡ 6m2. Tôi thường chọn kiểu hầm chữ nhật, sâu xuống cỡ 3 - 4 tấc.

Vị trí hầm phải ở giữa vùng nước sâu của mặt ruộng và dứt khoát nằm ngay đường "lưu thông" của cá. Hầm đắp xong ém hết lỗ mội, tát cạn nước và be lại bờ cho láng bằng một lớp sình non.

Xong, nhận cái khạp hay cái lu vào vị trí chính giữa để khi cá nhảy vào hầm sẽ trôi tuột xuống khạp hoặc lu và không thể nhảy trở ra. Chỉ có thế, đợi đêm đến dùng đuốc lá dừa, hoặc đèn dầu, hoặc sang hơn là cây đèn pin, mang cái thùng thiếc theo thăm hầm, bắt cá nhảy. Cá nhảy hầm thường là cá lóc, cá rô chứ ít khi có cá trê, cá chạch.

Nhưng nói chung có cả rắn nước, rắn ri voi, ri cóc khi đã bò vào hầm, lọt xuống đáy khạp, đáy lu rồi thì không thể thoát. Cứ khoảng hai giờ đi thăm hầm bắt cá một lần, và điều cần nhớ khi bắt cá xong là phải dùng cái gáo dừa tát nước rỉ trong hầm ra cho cạn, tuyệt đối không để đáy hầm nước lõng bõng, vì nếu nhảy vào đáy hầm có nước thì cá sẽ phóng ngược trở ra.

Đắp hầm thì đứa trẻ con nào cũng làm được, nhưng hầm có cá nhảy vào nhiều hay ít thì ngoài những nguyên tắc chọn địa điểm, vị trí đắp hầm, be bờ đúng kỹ thuật, còn phải có bí quyết "dụ cá".

Bí quyết này thì không phải đứa trẻ con nào cũng biết và nếu biết cũng giấu biệt không hé môi. Bản thân tôi đã phải mất công sức để tìm ra bí quyết này từ một đứa bạn thân nổi tiếng đắp hầm, mà hầm nào cũng trúng nhưng tuyệt nhiên không tiết lộ bí quyết tại sao hầm tôi đắp cạnh hầm nó mà cá cứ tranh nhau... nhảy vào hầm của nó.

Bí quyết đó là sau khi đắp, nó ra bãi sông làng móc bùn non về phủ một lớp lên bờ hầm rồi tô láng mặt như bình thường. Và cứ vài ba hôm nó lại làm việc này một lần cho đến khi tôi phát hiện.

Hóa ra bí quyết này bắt nguồn từ quy luật tự nhiên. Khi mùa nước cạn, các loại cá tìm đường trở ra sông rạch, khi di chuyển đụng bờ hầm có mùi bùn non, chúng nhận ra mùi của bờ bãi sông rạch nên "nhắm mắt" nhảy.

Nếu bờ hầm thêm lớp bùn non có mùi phù sa bồi lắng cho sông rạch thì chúng càng chắc chắn đó chính là nơi phải tìm về nên càng kéo nhau "phóng", chứ biết đâu biết rằng cả họ hàng nhà cá đã bị mắc bẫy trí thông minh của con người? Sau khi nắm được bí quyết này, tôi cũng làm theo đứa bạn, mang lớp bùn phù sa ấy về đắp thêm lên bờ hầm thì... bắt cá mệt nghỉ.

Thiên nhiên đã ban tặng cho người miền Tây quê tôi ruộng rẫy trù phú, sản vật mùa nào thức ấy, chỉ cần bỏ công lao động nhẹ nhàng, đánh bắt là có đồ ăn quanh năm, khỏi phải mua ở chợ.

Ngày đó lúa làm một mùa, đồng đất không phun xịt thuốc trừ sâu, không bón phân hóa học mà lúa vẫn xanh tốt, tới mùa trĩu bông oằn hạt. Hoa màu trên đất giồng, rọc cát luôn xanh mượt, tha hồ cho người nông dân canh tác không mấy nặng nhọc nhưng hiệu quả vô cùng.

Khi đồng ruộng khô cạn cũng là mùa giáp Tết, người lớn thu hoạch lúa xong là tới trẻ con đắp hầm bắt cá, vừa là thú vui giải trí, vừa "làm chơi ăn thiệt", không chỉ đủ thức ăn cho những bữa cơm gia đình mà còn mang ra chợ bán lấy tiền mua sắm Tết.

Bây giờ, đồng ruộng quê tôi bị thu hẹp dần bởi phong trào lập vườn, rồi phá vườn làm vuông nuôi tôm công nghiệp nên đất trồng lúa không còn nhiều.

Hơn nữa, đất ruộng bón nhiều phân hóa học, xịt thuốc trừ sâu rầy nên diệt luôn cả nguồn tôm cá, trẻ con thôn quê không còn thú vui đắp hầm cho cá nhảy khi mùa bắt cá đồng tới như ngày xưa nữa.

Trách chi trẻ con nông thôn bây giờ không còn gắn bó với thiên nhiên mà tiêu tốn thời gian trước màn hình điện thoại, máy tính hay ngồi lì trong tiệm net để chơi games. Hương đồng gió nội đã bay đi rất nhiều rồi vậy...