Theo lương y Bùi Đắc Sáng, Hội Đông y Hà Nội, quất là cây ăn quả nhỏ, lá đơn có răng cưa, hoa trắng thơm nhẹ, quả hình cầu dẹt, vỏ mỏng, tép có vị chua ngọt đặc trưng. Trong Đông y và dinh dưỡng học, quất được đánh giá cao nhờ chứa nhiều vitamin A, C, B1, cùng các khoáng chất như canxi, phốt pho, kali, kẽm. Quả quất trồng để ăn có tác dụng tiêu đờm, giảm ho, hỗ trợ tiêu hóa, giải nhiệt, thường được dùng pha nước uống, ngâm đường muối hoặc làm gia vị.
Tuy nhiên, những công dụng này chỉ đúng với quất được trồng để làm thực phẩm, bảo đảm điều kiện canh tác sạch. Với quất cảnh chưng Tết, câu chuyện hoàn toàn khác.
Quả quất cảnh chưng Tết có hình thức bắt mắt nhưng tiềm ẩn nguy cơ tồn dư hóa chất. (Ảnh: Như Loan)
PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh, nguyên giảng viên Viện Công nghệ Sinh học và Thực phẩm, Đại học Bách khoa Hà Nội, cho biết quất cảnh được trồng với mục đích trang trí, không phục vụ ăn uống. Để cây luôn xanh tốt, quả chín đều, đẹp và bền suốt nhiều tuần, người trồng thường sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, chất kích thích sinh trưởng hoặc các loại hóa chất bảo quản. Những chất này không được kiểm soát theo tiêu chuẩn an toàn thực phẩm.
“Muốn biết quả quất có tồn dư hóa chất hay không phải đem đi xét nghiệm. Nhưng trên thực tế, người tiêu dùng có thể nhận ra sự khác biệt bằng cảm quan”, ông Thịnh nói. Theo ông, quất cảnh thường có mùi vị nhạt, thiếu hương thơm tự nhiên; đặc biệt, quả dù chín vàng nhưng có thể để rất lâu mà không hỏng, đây là dấu hiệu cho thấy có sự can thiệp của hóa chất.
Nguy cơ lớn nhất nằm ở việc nhiều gia đình tận dụng quất cảnh sau Tết để vắt nước uống, làm gia vị, pha nước chấm hoặc ngâm mật ong trị ho. Việc này tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe, bởi hóa chất tồn dư có thể gây ngộ độc cấp tính như buồn nôn, đau bụng, rối loạn tiêu hóa. Đáng lo hơn, nếu sử dụng kéo dài với liều lượng nhỏ, các chất độc có thể tích tụ trong cơ thể, làm tăng nguy cơ mắc bệnh mạn tính, thậm chí ung thư.
Các chuyên gia an toàn thực phẩm cũng khuyến cáo, quất cảnh không nằm trong chuỗi sản xuất – phân phối thực phẩm, nên không chịu sự giám sát về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật như rau quả bán trên thị trường. Vì vậy, không có cơ sở nào đảm bảo mức độ an toàn khi ăn hoặc uống nước từ loại quả này.
Từ góc độ quản lý, Bộ Y tế nhiều lần khuyến cáo người dân không sử dụng cây, quả trồng làm cảnh để chế biến thực phẩm. Nguyên tắc chung là chỉ ăn các loại rau, quả có nguồn gốc rõ ràng, được trồng với mục đích làm thực phẩm và đáp ứng quy định về an toàn vệ sinh.
Quất chưng Tết vì thế chỉ nên dừng lại ở giá trị thẩm mỹ và tinh thần. Sau Tết, thay vì tận dụng làm đồ ăn, người dân có thể bỏ quả, giữ cây làm cảnh hoặc trồng lại nếu có điều kiện. Việc “tiếc của” và sử dụng quất cảnh như quất ăn không chỉ phản khoa học mà còn có thể trả giá bằng sức khỏe.
Giữ gìn truyền thống Tết là điều đáng quý, nhưng bảo vệ sức khỏe gia đình vẫn cần đặt lên hàng đầu. Với quất cảnh, ngắm là đủ, ăn thì không nên.
