Thạc sĩ Việt Nam học, chuyên gia nghiên cứu văn hóa Trần Thị Kim Hoa, từng chứng kiến một gia đình làm mâm cỗ rất lớn, đốt vàng mã suốt nửa tiếng trong nắng nóng. Gia chủ rất thành tâm, nhưng ngay sau buổi lễ, các thành viên lại nảy sinh cãi vã vì quá mệt mỏi và tốn kém. Mâm cúng cầu an vô tình trở thành nguyên nhân khiến gia đạo bất hòa.
Ngược lại, trong giai đoạn giãn cách xã hội vì Covid-19, do điều kiện hạn chế, nhiều gia đình chỉ dâng cúng nồi chè, đĩa xôi hoặc hoa quả có sẵn. Có người chỉ dâng một đĩa hạt điều rang - món ăn yêu thích sinh thời của người đã khuất - nhưng vẫn cảm thấy trọn vẹn sự kết nối thiêng liêng.
Quan niệm "mâm cao cỗ đầy" phần nào xuất phát từ tâm lý "đền bù" của thời bao cấp đói kém - khi ngày giỗ là dịp hiếm hoi để con cháu được ăn no, nở mày nở mặt với xóm giềng.
"Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại, việc duy trì thói quen này đôi khi tạo ra áp lực không cần thiết, biến tướng thành tâm lý 'hối lộ' thần linh", chuyên gia nói.
Mâm cỗ mặn cúng dịp Ông Táo. Ảnh: Bùi Thủy
Để gỡ bỏ áp lực hình thức này, thạc sĩ Kim Hoa đưa ra nguyên tắc "3 Đ" giúp gia chủ thực hành nghi lễ nhẹ nhàng nhưng vẫn trang nghiêm:
- Đúng: Tùy theo đối tượng thờ cúng để biện lễ. Cúng Phật thì dùng đồ chay; cúng Gia tiên, Thần linh có thể dùng lễ mặn hoặc chay tùy truyền thống gia đình. Lưu ý tuyệt đối không dâng cúng hoa quả giả, đồ thối hỏng, bánh kẹo hết hạn hoặc các vật dụng không thuộc đồ thờ cúng.
- Đủ: Cái "đủ" không chỉ nằm ở lễ vật, mà quan trọng hơn là sự đủ đầy về lễ nghi: trang phục chỉnh tề, thái độ tôn nghiêm, tâm thế bình an. Sau khi chuẩn bị thân - tâm sạch sẽ mới tính đến đồ lễ dâng lên.
- Đều: Sự đều đặn quan trọng hơn sự hoành tráng. Các ngày giỗ, Tết Nguyên Đán, Rằm tháng Giêng, Rằm tháng Bảy... nên được duy trì hằng năm. Điều này giúp phần dương (con cháu) hình thành nếp nhà, biết hướng về nguồn cội, và phần âm tránh cảnh "hương tàn khói lạnh".
Về vấn đề vàng mã, bà Hoa cho rằng không nên cực đoan theo hướng bỏ hẳn hay đốt tràn lan. Vàng mã gắn liền với sinh kế làng nghề và tín ngưỡng dân gian, ai có niềm tin thì đốt, nhưng cần "đúng loại, đúng mức". Đốt quá tay vừa tốn kém, hại môi trường, lại sai lệch ý nghĩa tâm linh vì người âm không nhận được nhiều hơn nhờ số lượng tro bụi.
Đặc biệt, với các gia đình trẻ sống tại chung cư chật hẹp, chuyên gia nhắn nhủ: "Đừng vì không mua được lễ vật tiêu chuẩn mà sinh ra sợ hãi, bất an". Khi có lòng thành kính, một đĩa gạo, chén nước, nén nhang cũng đã đủ đầy. Việc giữ gìn đức tin và dạy con cái biết hướng về tổ tiên trong không gian nhỏ bé đáng quý hơn nhiều so với mâm cao cỗ đầy mà lòng người nặng trĩu.
