Một trong những phong tục truyền thống không thể thiếu trong đêm giao thừa chính là cúng giao thừa. Nghi lễ này mang ý nghĩa là một lời tạm biệt năm cũ, cầu mong năm mới sẽ có nhiều niềm hân hoan và may mắn hơn.
TS. Đinh Đức Tiến - giảng viên Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết, việc cúng giao thừa thường được tiến hành vào giờ chính Tý, tức đúng 0h - thời khắc chuyển giao đêm 30 tháng Chạp (với năm đủ) hoặc 29 tháng Chạp (với năm thiếu) sang ngày mùng 1 Tết.
Ngoài cúng gia tiên trên bàn thờ, các gia đình còn lập bàn thờ ngoài sân để cúng Trừ tịch - được xem là “tống cựu nghinh tân”, tiễn đưa những vị thần năm cũ và nghinh đón những vị thần mới, đồng thời xin các vị thần linh phù hộ cho gia đình một năm mới bình an, hạnh phúc.
Ở mỗi vùng miền và địa phương, các gia đình sẽ có cách bài trí và lễ cúng giao thừa khác nhau.
Theo TS. Đinh Đức Tiến, ngày nay, đặc biệt là ở các đô thị, do không gian sinh sống chật hẹp, nhiều gia đình không đủ điều kiện để cúng giao thừa ngoài trời thì có thể cúng ở trong nhà.
Theo kinh nghiệm của nghệ nhân ẩm thực Phạm Thị Ánh Tuyết (Hà Nội), đêm giao thừa, gia chủ nên cúng thần linh ngoài trời trước, sau đó mới cúng gia tiên trong nhà.
Phần lớn các gia đình thường chuẩn bị 2 mâm cúng: cỗ chay ngoài trời và cỗ mặn trong nhà. Tuy nhiên, một số nhà cũng cúng cỗ mặn ngoài trời.
Về lễ vật trên mâm cỗ cúng giao thừa tết Bính Ngọ 2026, nghệ nhân Ánh Tuyết cho rằng không bắt buộc phải chuẩn bị “mâm cao cỗ đầy”, chỉ cần thể hiện được lòng thành kính của gia chủ.
Tùy điều kiện của từng gia đình, sản vật vùng miền mà gia chủ sẽ bày biện mâm cúng giao thừa khác nhau, song vẫn đảm bảo có những món ăn truyền thống và lễ vật phổ biến.
Với mâm cúng giao thừa ngoài trời, nghệ nhân Ánh Tuyết gợi ý nên có: bánh, mứt, xôi gấc, hoa quả, nhang đèn, trầu cau, rượu… Một số gia đình cúng thêm gà luộc ngậm hoa hồng, thủ lợn, bánh chưng, bánh tét…
Sau khi cúng giao thừa ngoài trời, gia chủ bày mâm cỗ mặn, đặt lên bàn thờ và thắp hương.
Mâm cỗ cúng trong nhà được chuẩn bị đầy đủ hơn và tùy từng gia đình, vùng miền sẽ chuẩn bị các món khác nhau. Thông thường, cỗ mặn đêm giao thừa sẽ có: bánh chưng, gà luộc, giò, thịt đông, xôi gấc…
Nghệ nhân ẩm thực Ánh Tuyết cho biết, ở miền Bắc, mâm cỗ cúng giao thừa truyền thống thường có “4 bát, 4 đĩa” hoặc “8 bát, 8 đĩa” đối với gia đình có điều kiện. Ngoài các món không thể thiếu, mâm cỗ còn có canh bóng, canh măng, miến xào, nem, nộm…
Ở miền Trung, mâm cúng có bánh tét, dưa món, chả lụa Huế, gà bóp rau răm, chả Huế, thịt heo luộc, miến Huế, cá chiên hay chả ram...
Ở miền Nam, mâm cúng đơn giản hơn, chỉ có hương thắp, hoa, đèn, bánh, mứt, trái cây, trà… Nếu gia chủ chuẩn bị thêm mâm cúng mặn thì sẽ có các món như thịt heo luộc, gà luộc, xôi, bánh tét, thịt kho trứng, canh khổ qua…
Khi cúng giao thừa trong nhà, các thành viên trong gia đình đứng trang nghiêm trước bàn thờ, khấn tổ tiên xin năm mới bình an, sung túc.
