Trong giới âm nhạc truyền thống, Mai Tuyết Hoa (SN 1976) là gương mặt gắn bó lâu năm với xẩm. Chị hiện là Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và phát huy âm nhạc dân tộc, đồng thời là một trong những nghệ sĩ chủ chốt của nhóm Xẩm Hà Thành.
Với nhiều năm học nghề trực tiếp từ cố nghệ nhân Hà Thị Cầu - người được mệnh danh là “báu vật nhân văn sống” của nghệ thuật xẩm, Mai Tuyết Hoa được nhìn nhận là người kế thừa dòng xẩm cổ.
Mai Tuyết Hoa (ở giữa) chia sẻ về hành trình gắn bó với xẩm trong buổi giới thiệu album “Xẩm trong cõi đời Vol.2”, ngày 3/2 tại Hà Nội (Ảnh: Hòa Nguyễn).
Không sinh ra trong gia đình có truyền thống nghệ thuật, Mai Tuyết Hoa đến với đàn nhị từ năm 8 tuổi theo định hướng của cha. Từ quãng thời gian bị “ép” học ban đầu, quá trình rèn luyện tại Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội, rồi Khoa Nhạc cụ truyền thống, Nhạc viện Hà Nội (nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam) đã khiến chị dần nảy sinh tình yêu và gắn bó bền chặt với âm nhạc dân tộc.
Năm 1996, khi cộng tác tại Viện Âm nhạc, Mai Tuyết Hoa lần đầu tiếp cận các bản xẩm trong kho tư liệu và biết đến tiếng hát của cố nghệ nhân Hà Thị Cầu. Giữa những băng đĩa cũ, giọng hát mộc mạc nhưng giàu nội lực ấy khiến chị đặc biệt ấn tượng, nghe rồi khó dứt ra.
Từ năm 1998, Mai Tuyết Hoa bắt đầu tìm hiểu sâu hơn về xẩm. Năm 2000, chị tìm về Ninh Bình, trực tiếp gặp và học nghề từ cố nghệ nhân Hà Thị Cầu, kiên trì ở lại nhiều ngày để tiếp thu từng nhịp phách, lối nhả chữ và cách buông câu đặc trưng của xẩm.
Sau đó, chị tiếp tục học hỏi từ nhiều nghệ nhân, nghệ sĩ và nhà nghiên cứu, từng bước hình thành phong cách hát xẩm riêng trên nền tảng đào tạo đàn nhị bài bản.
Chia sẻ tại buổi ra mắt album Xẩm trong cõi đời Vol.2 mới đây tại Hà Nội, nữ nghệ sĩ cho biết chị lựa chọn con đường làm nghề thận trọng, ưu tiên bảo tồn những giá trị cốt lõi của xẩm trong bối cảnh âm nhạc dân tộc được làm mới theo nhiều hướng.
Nhìn lại hành trình gắn bó với xẩm, Mai Tuyết Hoa cho rằng loại hình nghệ thuật này đã có những chuyển biến tích cực so với gần 30 năm trước. Xẩm không còn đứng trước nguy cơ mai một như giai đoạn trước, nhiều câu lạc bộ xẩm đã hình thành và duy trì hoạt động sau các kỳ liên hoan hát xẩm.
Tuy vậy, theo nữ nghệ sĩ, phần lớn hoạt động xẩm hiện nay vẫn dựa nhiều vào sự tự nguyện và tâm huyết của nghệ sĩ, thiếu cơ chế hỗ trợ lâu dài. Việc bảo tồn và truyền dạy xẩm vì thế còn gặp không ít khó khăn, đặc biệt trong việc tạo động lực cho các thế hệ kế cận.
Để xẩm có thể tồn tại bền vững trong đời sống đương đại, Mai Tuyết Hoa cho rằng cần sự tham gia rõ nét hơn của các cơ quan quản lý văn hóa, thông qua chính sách hỗ trợ, đào tạo và tạo dựng không gian diễn xướng ổn định cho nghệ thuật xẩm.
Những trải nghiệm sau hơn ba thập niên gắn bó với xẩm được nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa thể hiện trong album Xẩm trong cõi đời Vol.2. Album gồm 9 ca khúc. Trong đó, Dạt nước cánh bèo là tác phẩm xẩm cổ duy nhất, được lựa chọn như sự kết nối với truyền thống và lời tri ân dành cho nghệ nhân Hà Thị Cầu.
Album còn giới thiệu hai bài xẩm cổ quen thuộc với công chúng là Sướng khổ vì chồng do Mai Tuyết Hoa song ca cùng nghệ sĩ Văn Phương và Một quan là sáu trăm đồng kết hợp cùng NSND Thanh Ngoan. Bài thơ Tre xanh của nhà thơ Nguyễn Duy cũng được lồng điệu xẩm, tạo thêm màu sắc mới cho album.
Một điểm đáng chú ý của dự án là sự tham gia của con trai Mai Tuyết Hoa - Trần Bá Nam Khánh. Nữ nghệ sĩ cũng bày tỏ mong muốn truyền nghề cho thế hệ kế tiếp, song vẫn tôn trọng lựa chọn cá nhân của con.
Chia sẻ tại sự kiện, Trần Bá Nam Khánh, con trai nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa cho biết xẩm đã gắn bó với mình từ nhỏ qua những lần theo dõi mẹ biểu diễn. Anh cho rằng bản thân có sự phù hợp nhất định với loại hình này, song vẫn cần thêm thời gian để cân nhắc việc theo đuổi lâu dài.
Ở góc độ sản xuất, nhạc sĩ Kiên Ninh cho biết quá trình thực hiện album của Mai Tuyết Hoa đòi hỏi sự tương tác và cảm nhận trực tiếp giữa các nghệ sĩ. Theo anh, nhiều tiết mục chỉ đạt được tinh thần trọn vẹn khi Mai Tuyết Hoa trực tiếp tham gia, dẫn dắt không khí và giữ nhịp diễn xướng đặc trưng của xẩm ngay tại phòng thu.
Trong khi đó, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long nhận xét giọng hát của Mai Tuyết Hoa mang dáng dấp người hát xẩm phố thị đương đại, vẫn giữ màu sắc dân gian nhưng được thể hiện theo cách gần gũi, linh hoạt, phù hợp với đời sống hôm nay.
