Sau Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng, công tác hoàn thiện thể chế tiếp tục được xác định là một trong những khâu đột phá chiến lược, giữ vai trò mở đường cho phát triển nhanh và bền vững. Bám sát các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của nhà nước, ngành văn hóa đã triển khai đồng bộ, quyết liệt nhiều giải pháp nhằm xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật, tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực cho phát triển.
Theo ông Nguyễn Văn Hùng - Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL), triển khai Nghị quyết Đại hội XIII, trong nhiệm kỳ Chính phủ 2021-2025, Bộ đã hành động với tinh thần "3 quyết tâm, 4 chủ động, 5 hiệu quả".
Đặc biệt, tại kỳ họp thứ 8, Quốc hội đã thông qua Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035 với nhiều chính sách mới mang tính căn cơ, chiến lược, tạo hành lang pháp lý quan trọng để khơi thông nguồn lực, kiến tạo không gian phát triển cho văn hóa, thể thao và du lịch trong giai đoạn mới.
Trong nhiệm kỳ Chính phủ 2021-2025, ngành văn hóa được đánh giá là một trong những điểm sáng về đổi mới tư duy quản lý, hoàn thiện thể chế, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.
Hoàn thiện hệ thống pháp luật để không còn "dưới đẩy lên trên, trên đẩy xuống dưới"
Xác định thể chế là đòn bẩy then chốt, nhiệm kỳ 2021-2025, Bộ VHTTDL đã chủ trì xây dựng, ban hành và trình cấp có thẩm quyền ban hành, hoàn thiện 146 văn bản quy phạm pháp luật, 7 luật được thông qua. Trong đó, ngày 23/11/2024, kỳ họp thứ 8 Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15 (có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2025; thay thế Luật Di sản văn hóa năm 2001 được sửa đổi, bổ sung năm 2009) cho thấy nỗ lực vượt bậc trong việc hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực di sản văn hóa.
Điểm nhấn quan trọng của Luật Di sản văn hóa là chủ trương phân cấp, phân quyền mạnh mẽ hơn cho chính quyền địa phương trong quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Chủ trương này tạo điều kiện cho các địa phương phát huy tốt hơn vai trò "người chủ thực sự" của di sản tại chính nơi nó hiện diện.
Theo PGS.TS Nguyễn Văn Huy - Giám đốc Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên, Luật Di sản văn hóa năm 2024 có hiệu lực là giải pháp đột phá trong bảo vệ và phát huy các di sản.
Còn PGS.TS Đỗ Văn Trụ - Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam đánh giá Luật Di sản văn hóa 2024 xác định Chủ tịch UBND các tỉnh, địa phương có vai trò rất lớn, phải chịu trách nhiệm toàn diện về việc bảo vệ và phát huy di sản văn hóa trên địa bàn của mình, không còn chuyện "dưới đẩy lên trên, trên đẩy xuống dưới".
Không chỉ tập trung vào lĩnh vực di sản, công tác hoàn thiện thể chế còn tạo cú hích mạnh mẽ cho phát triển công nghiệp văn hóa. Ngày 14/11/2025, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2486/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Chiến lược đặt ra mục tiêu phát triển bền vững các ngành công nghiệp văn hóa, trong đó doanh thu đóng góp khoảng 9% GDP, lực lượng lao động chiếm 8% tổng lao động của nền kinh tế. Quy mô các sản phẩm công nghiệp văn hóa số dự kiến chiếm trên 80% tổng sản phẩm công nghiệp văn hóa; tốc độ tăng trưởng giá trị xuất khẩu đạt khoảng 9%/năm. Việt Nam phấn đấu trở thành quốc gia phát triển về công nghiệp văn hóa, công nghiệp giải trí trong khu vực châu Á, từng bước khẳng định vị thế trên bản đồ công nghiệp văn hóa thế giới.
Tiếp đó, thực hiện Nghị quyết số 162/2024/QH15 của Quốc hội về phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035, Bộ VHTTDL đã ban hành Quyết định số 3399/QĐ-BVHTTDL phê duyệt Chương trình giai đoạn I (2025-2030). Chương trình được triển khai trên phạm vi cả nước và tại một số quốc gia có mối quan hệ văn hóa lâu dài với Việt Nam, nơi có đông đảo cộng đồng người Việt Nam sinh sống, học tập và làm việc.
Với 9 mục tiêu cụ thể và 10 nội dung thành phần, Chương trình hướng tới tạo chuyển biến mạnh mẽ, toàn diện trong phát triển văn hóa; xây dựng và hoàn thiện nhân cách, chuẩn mực đạo đức, bản sắc và hệ giá trị con người, gia đình Việt Nam. Đồng thời, Chương trình tập trung huy động nguồn lực, đầu tư có trọng tâm, trọng điểm, nâng cao chất lượng và hiệu quả phát triển văn hóa, đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng kinh tế - xã hội và thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa trở thành bộ phận quan trọng của nền kinh tế quốc dân.
Một nội dung quan trọng khác là xây dựng đội ngũ nhân lực văn hóa, nghệ thuật chuyên nghiệp, chất lượng cao, có bản lĩnh chính trị vững vàng, đáp ứng nhu cầu trong nước và từng bước tham gia thị trường quốc tế.
Theo định hướng lâu dài, ngành văn hóa cũng đang chuẩn bị để ban hành Nghị quyết về phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết này được kỳ vọng sẽ tạo cú hích mạnh mẽ, mang tính đột phá, góp phần định vị lại vai trò của văn hóa là nền tảng tinh thần, vừa là động lực, vừa là mục tiêu của phát triển quốc gia. Trong đó, chuyển đổi số, phát huy bản sắc dân tộc và hội nhập quốc tế được xác định là những trụ cột quan trọng trong bối cảnh mới.
Tính đến nay, hệ thống pháp luật trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch đã tương đối hoàn chỉnh với 15 luật, 77 nghị định, 41 văn bản của Thủ tướng Chính phủ và 290 thông tư, thông tư liên tịch. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời tạo môi trường thuận lợi cho tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động sáng tạo, sản xuất và kinh doanh.
Song song với xây dựng văn bản mới, công tác kiểm tra, rà soát pháp luật được thực hiện thường xuyên, bài bản. Trong nhiệm kỳ, ngành đã rà soát trên 6.700 lượt văn bản, qua đó đề xuất sửa đổi, bổ sung, ban hành mới hoặc xử lý hiệu lực đối với hơn 280 văn bản quy phạm pháp luật. Hoạt động này góp phần tháo gỡ vướng mắc thực tiễn, khắc phục bất cập, điểm nghẽn của hệ thống pháp luật, đồng thời đáp ứng yêu cầu sắp xếp, tinh gọn bộ máy nhà nước theo chủ trương của Đảng.
Tạo đà cho phát triển nhanh và bền vững
Những kết quả nổi bật trong hoàn thiện thể chế và cải cách hành chính không chỉ nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước mà còn tạo động lực mới cho phát triển văn hóa. Đây chính là cơ sở quan trọng để xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, phát huy năng lực sáng tạo của xã hội, nâng cao mức hưởng thụ văn hóa của người dân và đóng góp thiết thực vào tăng trưởng kinh tế.
Trong bối cảnh "đường lớn đã mở", đột phá về thể chế tiếp tục được kỳ vọng sẽ là lực đẩy quan trọng, đưa văn hóa phát triển nhanh, bền vững, xứng tầm với vai trò nền tảng tinh thần của xã hội và động lực nội sinh cho phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Nhiệm kỳ 2021-2025 vì thế được xem là giai đoạn đánh dấu bước chuyển quan trọng của ngành văn hóa trong hoàn thiện thể chế, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc, phát triển công nghiệp văn hóa, từng bước khẳng định vai trò của văn hóa trong chiến lược phát triển bền vững quốc gia.
