Ngày 4/1, nhạc sĩ Đoàn Bổng qua đời vì tuổi cao sức yếu, khép lại hành trình âm nhạc bền bỉ. Trước đó vài ngày, ông vẫn đi thu âm một tác phẩm mới, đều đặn tham gia các hoạt động của Hội Âm nhạc Hà Nội. Ở tuổi 83, nhạc sĩ từng nói tâm hồn ông vẹn nguyên như thời đôi mươi - luôn trẻ trung trong sáng tạo và cảm xúc.
Ông sống yên ấm bên người bạn đời - nhà giáo Kim Loan. Hai con của ông, nhạc sĩ Đoàn Thu Trà và nhạc sĩ Đoàn Xuân Hoàng, đều nối nghiệp cha. Từ nhỏ, các con lớn lên trong không gian âm nhạc dân gian mà ông nâng niu để rồi khi trưởng thành, họ tiếp nối con đường ấy một cách tự nhiên.
Hơn 60 năm sáng tác, nhạc sĩ Đoàn Bổng nặng lòng với quê hương, nguồn cội. Tình yêu âm nhạc trong ông được bồi đắp từ nhỏ, qua những làn điệu cò lả, trống quân của mẹ, từ nhịp ca trù trong câu hát của cha. Tuổi thơ ông gắn với dòng sông Hồng, với những trò chơi dân gian rộn ràng nơi vùng quê Thường Tín (Hà Tây cũ). Năm lên tám tuổi, gia đình ông chuyển về phố Bạch Mai (Hà Nội). Nỗi nhớ sông nước, cánh đồng quê vẫn theo ông suốt những năm tháng xa làng.
Sau khi học xong phổ thông và không đỗ đại học, ông theo học cấp tốc kế toán rồi làm việc tại một xí nghiệp thủy lợi. Như một mối duyên, cuộc đời nhạc sĩ lại gắn với những dòng sông. Từ những trải nghiệm ấy, ở tuổi 20, ông cho ra đời sáng tác đầu tay - Dòng nước ân tình.
Nhạc sĩ Đoàn Bổng ở tuổi xế chiều. Ảnh: Gia đình cung cấp
Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông, Dòng sông quê anh, dòng sông quê em, phát năm 1978. Lúc này, ông đã tốt nghiệp ngành sáng tác ở Trường Âm nhạc Việt Nam, vào công tác ở Ty văn hóa Hà Sơn Bình. Lãnh đạo tặng ông tạp chí Núi Tản Sông Đà, gợi ý nhạc sĩ nghiên cứu. Đọc được bài Dòng sông của anh, dòng sông của em (tác giả Lai Vu), ông quyết định phổ nhạc. Thấy nghĩa câu thơ gốc "của anh", "của em" hơi hẹp, ông sửa thành Dòng sông quê anh, dòng sông quê em, để tác phẩm mang tính bao quát hơn. Trong ca khúc, cô gái được ví với sông Đáy hiền hòa, thơ mộng còn chàng trai là dòng sông Đà dữ dội. Họ yêu nhau, cùng hẹn ước xây dựng nông thôn mới.
Viết xong, ông gửi nhạc phẩm cho Đài Tiếng nói Việt Nam. Bình thường, các bài nhạc mới phải xếp hàng một tháng mới được thu, còn ca khúc của ông chỉ cần chờ một tuần đã được duyệt. Hôm ấy, nghệ sĩ Tiến Thành, Lê Dung hát ba lần là đạt. Khi ông ra cảm ơn Lê Dung, bà nói: "Quan trọng vẫn là do tác phẩm của anh đã tốt rồi".
Ca khúc "Dòng sông quê anh, dòng sông quê em" (nhạc sĩ Đoàn Bổng phổ thơ Lai Vu). Video: Thăng Long Audio
Với Đoàn Bổng, âm nhạc trước hết là tiếng nói của con tim. Ông từng nói: "Tôi không bao giờ viết bằng lý trí mà chỉ viết bằng cảm xúc. Âm nhạc để hướng con người tìm về cội nguồn, cái đẹp". Nhạc sĩ đi dọc đất nước từ Bắc vào Nam, tìm kiếm chất liệu sáng tác từ con người, cảnh sắc và những vẻ đẹp bình dị của đời sống.
Ngoài Dòng sông quê anh, dòng sông quê em, ông còn có bài Ký ức dòng sông Đáy, Nhịp cầu sông Đáy, Đêm sông Cầu... Ông nói về mối duyên của mình với các dòng sông: "Sông nước là linh hồn của miền quê. Bởi thế, trong những ca khúc của tôi, những dòng sông được đưa vào một cách uyển chuyển, tha thiết". Với ông, hình ảnh dòng sông không chỉ là cảnh sắc mà còn là ký ức, là nơi neo đậu cảm xúc.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thế Kỷ - nguyên Tổng giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam - nhớ rằng Dòng sông quê anh, dòng sông quê em là một trong những ca khúc được thính giả nghe đài yêu cầu phát đi phát lại nhiều lần, nhất là những người con của vùng quê lụa Hà Tây. Theo ông Nguyễn Thế Kỷ, bài hát về dòng sông Đà, sông Đáy của xứ Đoài đã trở thành "sông trăng, sông lụa" trong ký ức của người nghe nhạc khắp mọi miền đất nước.
Ca sĩ Anh Thơ, một trong những người thể hiện thành công bài hát, cho biết dù đi biểu diễn ở đâu, chị cũng thường xuyên được yêu cầu hát ca khúc. "Tình yêu quê hương hòa quyện với tình yêu đôi lứa trong nhạc phẩm, tạo ra giai điệu mênh mang, da diết", ca sĩ nói.
Ngoài những ca khúc về quê hương, nhạc sĩ Đoàn Bổng còn để lại một gia tài âm nhạc phong phú với nhiều tác phẩm viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh, về Hà Nội cùng không ít bản khí nhạc giàu chiều sâu. Ở bất kỳ đề tài nào, ông cũng trung thành với cách viết mộc mạc, giai điệu trong sáng, dễ nghe, dễ thuộc, thấm đẫm hồn Việt.
Nhiều người từng có dịp tiếp xúc, làm việc cùng nhạc sĩ như soạn giả Mai Văn Lạng, MC Mạnh Khang, nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long đều nhận xét ông giản dị, hồn hậu và chân thành. Hàng ngày, nhạc sĩ dành thời gian tiếp chuyện nhiều đồng nghiệp, đàn em. Thậm chí có nhiều sinh viên thanh nhạc đến nhờ ông giảng giải ý nghĩa ca khúc để hát hay hơn, ông cũng dành cả buổi tiếp họ.
Ông nhiều lần nhận mình là "nông dân chính hiệu". "Sống ở phố là thể xác thôi, còn tâm hồn tôi luôn hướng về quê hương Thường Tín. Tôi quan niệm nhạc sĩ phải luôn chan hòa, gần gũi để có thêm nhiều bạn bè".
