Sở hữu khả năng ngoại ngữ lưu loát mà nhiều khán giả đặt cho biệt danh là ''MC nói tiếng Anh như gió’’ cùng vốn kiến thức đáng nể, MC - BTV Lina Phạm sinh năm 1989, là gương mặt quen thuộc với khán giả qua các chương trình của VTV4 như Talk Vietnam, Bản tin Tiếng Anh, Ẩm thực Fine cuisine…
Chưa hết ngỡ ngàng vì cùng lúc đoạt nhiều giải thưởng
- Giải Cánh Diều Bạc, Bông Sen Bạc và Đạo diễn xuất sắc mới đây bạn nhận được có ý nghĩa thế nào?
Cho tới thời điểm này, tôi vẫn chưa hết ngỡ ngàng khi Tiếng nói của lương tri lần lượt nhận được Bông Sen Bạc, Cánh Diều Bạc và Đạo diễn xuất sắc.
Bởi tôi biết 2025 là một năm đặc biệt của điện ảnh Việt Nam, với rất nhiều tác phẩm chất lượng, nhất là phim đề tài chiến tranh - nhân kỷ niệm 50 năm thống nhất đất nước. Có thể kể đến các tác phẩm điện ảnh xuất sắc cùng tranh Giải Bông Sen như Mưa đỏ, Địa đạo cho mảng phim điện ảnh.
Còn Tiếng nói của lương tri của tôi và ê-kíp là một phim tài liệu đi vào một lát cắt nhạy cảm: Chính sách nhân đạo của Việt Nam trong đối xử với tù binh chiến tranh, một vấn đề ít được nói tới trong sử liệu lẫn đối thoại học thuật giữa Việt Nam và Mỹ.
Ngay từ khi manh nha ý định làm phim, tôi đã nhận được nhiều lời cảnh báo: Đây là một đề tài gai góc, khó tiếp cận, khó kể và không phải ai cũng tin tôi có thể đi đến cùng.
Nhưng khi bộ phim được trình chiếu, nhiều người Mỹ - từ học giả, nhà làm phim, cho tới con cái của các cựu phi công Mỹ từng bị bắt đã nói với tôi rằng: “Đây là lần đầu tiên họ biết tới những câu chuyện diễn ra sau song sắt nhà tù ở miền Bắc Việt Nam giai đoạn 1965 - 1973".
Khi làm bộ phim này, điều tôi mong mỏi nhất là câu chuyện của Việt Nam được đến với càng nhiều khán giả quốc tế càng tốt, để tính nhân văn của dân tộc, ông cha chúng ta được nhìn nhận đúng đắn và công bằng hơn.
Với tôi và ê-kíp, giải thưởng này có ý nghĩa sâu sắc bởi sử liệu, chứng cứ và các nhân vật lịch sử trong phim đã thuyết phục được người xem ở cả 2 phía Việt Nam và Mỹ.
- Những chi tiết nào trong phim chạm đến trái tim công chúng?
Tôi nghĩ đó là hình ảnh cựu tù binh phi công Mỹ Bob Chenoweth lặng lẽ đi tìm những người đồng đội phản chiến năm xưa giữa thủ đô Washington hoa lệ.
Ông đi tìm những người từng kề vai sát cánh với mình vì tiếng gọi của lương tri, những tù binh phi công Mỹ đã dám đứng ra làm nhân chứng sống, xác nhận sự đối xử nhân đạo của Việt Nam đối với tù binh chiến tranh. Để sống đúng với lương tri, họ đã phải trả giá rất đắt.
Sau 50 năm, tất cả họ đều đã rời bỏ thế giới này. Chỉ còn Bob - và cái bóng của ông đổ dài trên con đường năm xưa đã diễn ra những cuộc biểu tình phản chiến lớn nhất nước Mỹ. Đó là một chiếc bóng ngẩng cao đầu, bởi chủ nhân của nó đã dám sống một đời đúng với lương tri.
Đó là hình ảnh khiến tôi thực sự rơi nước mắt. Có những lựa chọn không thuộc về số đông nhưng đó là những lựa chọn tử tế. Chúng ta chính là những người nhận được quả ngọt từ những hạt mầm tử tế ấy.
Có lúc tôi hoang mang, không biết bắt đầu từ đâu!
- Chị và ê-kíp đã tìm kiếm những chi tiết ấy như thế nào?
Đó là kết quả của 2 năm theo đuổi câu chuyện, những cuộc điện thoại kéo dài hàng giờ trong nhiều tuần liền, dù chênh lệch múi giờ.
Khối lượng tư liệu khổng lồ, sử liệu dày đặc, đòi hỏi khả năng đọc, chọn lọc và kiên nhẫn. Có lúc tôi thực sự “bơi” trong biển thông tin và suýt “chết đuối”.
Có những thời điểm tôi hoang mang, không biết nên bắt đầu từ đâu, bởi đây là một câu chuyện nằm trong câu chuyện với chằng chịt những tuyến nhân vật phụ. Nhưng rồi tôi tự nhắc phải tìm cho ra được cách kể dễ hiểu nhất cho khán giả.
Mỗi sáng thức dậy, việc đầu tiên tôi làm là ghi lại những suy nghĩ về các thân phận nhân vật.
Trong đầu tôi cứ văng vẳng những câu hỏi: Động cơ của nhân vật là gì? Tại sao lại làm như vậy? Chính những câu hỏi đó dẫn tôi tới những “hạt nhân” tiếp theo.
Tổng cộng tôi đã gặp gỡ và tìm hiểu khoảng 30 nhân vật nhưng cuối cùng chỉ giữ lại hai tuyến nhân vật chính. Tôi rất may mắn khi được phỏng vấn những nhân vật lịch sử đã ngoài 93 tuổi.
Tôi luôn sợ rằng nếu không kịp ghi lại lời họ sẽ không còn cơ hội nữa - bởi người già như chuối chín cây. Và đến nay, 2 nhân vật trong phim của tôi đều đã ra đi do tuổi cao sức yếu.
Điều day dứt và nuối tiếc nhất cuộc đời
- Thời điểm nào khiến chị mệt mỏi nhất trong quá trình làm phim?
Đó là giai đoạn hậu kỳ, khi phải đưa ra những lựa chọn: Giữ lại chi tiết nào, bỏ chi tiết nào trong khi tất cả đều quý giá. Việc dựng Tiếng nói của lương tri cũng được diễn ra gấp rút, khi tôi cùng ê-kíp đoàn làm phim Cuộc đọ sức của ý chí vừa kết thúc phần quay phim tài liệu về hành trình của con trai Bộ trưởng quốc phòng McNamara tìm hiểu về những sai lầm của cha mình tại Việt Nam. Tôi chỉ có chưa đầy 3 tuần để hoàn thành việc dựng phim.
- Kỹ năng nào khiến chị hoang mang, thiếu tự tin nhất?
Tôi đến với phim tài liệu như một tay ngang, mang theo nhiều hơn cả là tình yêu và sự tò mò nguyên bản.
Tôi được đào tạo ở đại học với chuyên ngành Kinh tế và Quản trị kinh doanh, không phải điện ảnh. Những bước đi đầu tiên với máy quay của tôi đến từ các phóng sự truyền hình, những chương trình chuyên mục - nơi tôi vừa học nghề, vừa tự dò đường.
Tôi có thể tự tin nói mình là một người xem phim chăm chỉ. Tôi yêu điện ảnh và học rất nhiều từ việc xem. Nhưng tôi chưa bao giờ dám nghĩ mình có thể làm ra những bộ phim chạm tới cảm xúc của khán giả.
Nhưng bằng một cách nào đó, có lẽ là nhân duyên và sự tò mò về lịch sử, tôi cứ lao mình vào những dự án mà sau này trở thành những bộ phim tài liệu xoay quanh đề tài chiến tranh.
Tôi luôn dành sự biết ơn rất lớn cho những người quay phim, kỹ thuật viên, kỹ thuật dựng. Chính họ là người giúp ý đồ đạo diễn trở thành hình ảnh cụ thể, giúp cảm xúc được tạo nên không chỉ từ nội dung, mà từ cách các khuôn hình được đặt cạnh nhau có chủ đích, được tính toán đến từng nhịp cắt, từng giây lặng. Nếu không có họ, sẽ không thể có những thước phim chạm tới cảm xúc như khán giả đã thấy.
Và nếu không có những người thầy, đồng nghiệp đi trước giàu kinh nghiệm, những lãnh đạo đã tin tưởng vào câu chuyện của tôi, cho phép tôi thực hiện nó và phản biện đã không có những bộ phim tài liệu nói trên.
- Câu hỏi chị muốn được hỏi nhưng chưa ai hỏi?
Tôi muốn được hỏi: “Có điều gì khiến chị hối tiếc không?” Và câu trả lời của tôi là: Có.
Tôi đã không dành đủ thời gian cho những người thân yêu trong gia đình mình - ông bà ngoại và mẹ tôi. Tôi lớn lên trong vòng tay ông bà ngoại nhưng trong suốt hành trình làm nghề, tôi mải miết đi, mải miết ghi lại câu chuyện của bao nhiêu con người khác.
Ông bà ngoại tôi lần lượt ra đi, cách nhau đúng 1 năm - cũng chính vào giai đoạn tôi đang quay và dựng bộ phim này. Ngày Tiếng nói của lương tri được phát sóng trên VTV1, vào tối 30/4, tôi trở về căn nhà cũ của ông bà.
Trong khoảnh khắc ấy, tôi khao khát được nghe lại giọng nói của ông bà - một tiếng gọi quen thuộc mà tôi từng nghĩ sẽ còn mãi. Để rồi tôi chợt nhận ra mình không có nổi một file ghi âm giọng nói của ông bà ngoại. Đó là điều khiến tôi day dứt và nuối tiếc.
Vì thế, nếu có thể, chúng ta hãy lưu giữ những khoảnh khắc với người thân của mình, bằng hình ảnh, bằng giọng nói - chỉ cần một chiếc điện thoại đơn giản cũng có thể làm được điều đó.
Hãy hỏi họ về gia đình, về ký ức, về những câu chuyện tưởng như rất nhỏ. Bởi có thể đến một ngày, chúng ta sẽ phải chia tay họ. Khi ấy, những đoạn ghi âm giản dị ấy sẽ trở thành những tư liệu vô giá - không chỉ cho chúng ta mà còn cho cả những thế hệ sau.
- Chị có thể bật mí dự án phim tài liệu tiếp theo trong năm 2026?
Với tôi, phim tài liệu là kết tinh của rất nhiều công sức, suy tư và cả trách nhiệm. Mỗi bộ phim cũng có “số phận” riêng của nó - cần sự may mắn và đúng thời điểm để có thể ra đời trọn vẹn. Vì vậy, tôi xin phép chưa chia sẻ nhiều.
Sau những đề tài về chiến tranh, tôi muốn thử sức với những câu chuyện đương đại. Điều tôi có thể chia sẻ lúc này là: Tôi vẫn đang làm việc mỗi ngày. Bởi cuộc sống quanh ta còn rất nhiều đề tài đáng được lắng nghe, nhiều câu chuyện xứng đáng được kể - và tôi vẫn tiếp tục ở lại với phim tài liệu.
Ảnh, clip: NVCC
