Đại chiến nhạc phim

Kangding Ray đại diện cho một thế hệ sáng tác nhạc phim thể nghiệm thay vì là phần bổ trợ cho nhân vật, chủ đề, mạch truyện thì lại chủ ý làm mất đi điểm tựa vững chắc để ta diễn giải mạch truyện.

Đây có thể là cảnh phim quái đản nhất trong năm 2025: một đám du đãng và một người đàn ông đứng tuổi đi vào sa mạc tìm đứa con mất tích, họ dùng hai chiếc loa thùng mở thứ nhạc techno tận thế, họ ngả nghiêng theo điệu nhạc và đùng một cái, một người trong số họ bị nổ tung bởi mìn.

Đám người đã lạc vào một bãi mìn. Sirāt của đạo diễn người Tây Ban Nha Óliver Laxe có phần âm nhạc quá đặc sắc.

Tiếng nhạc điện tử ồn ào và không gian sa mạc cằn cỗi triệt tiêu hiệu ứng của nhau mang đến một cảm giác hư vô, trống rỗng. Âm thanh đáng ra là của buổi tiệc tùng bỗng trở nên đe dọa, phi nhân, mỗi lần vang lên như một hồi chuông báo tử, như lời tiên tri tàn bạo về cái chết.

Nếu như tên phim có nghĩa là cây cầu mảnh nơi kẻ ác lộn nhào xuống địa ngục và người tốt được dẫn tới thiên đàng trong truyền thống Hồi giáo, thì nhạc phim lại như một trò chơi sinh tử vô quy tắc, đầy may rủi, ngẫu nhiên về số phận con người.

Nhà soạn nhạc của Sirāt, Kangding Ray, xuất thân là một DJ nhạc điện tử. Đây mới là bộ phim thứ hai anh biên soạn âm nhạc và đã giành ngay giải soundtrack tại Cannes, nhận được nhiều đề cử tại các giải thưởng quan trọng tiền Oscar năm nay.

Trong danh sách những phần nhạc phim được đề cử tại Quả cầu vàng năm nay, sự xuất hiện của Kangding Ray cùng những nhân vật khác như Jonny Greenwood (nhạc phim One Battle After Another) hay Ludwig Göransson (nhạc phim Sinner - tác phẩm thắng hạng mục này) đã tạo nên thế đối đầu thú vị trước những nhà soạn nhạc với thẩm mỹ truyền thống hơn như "ông vua" nhạc phim Hans Zimmer (nhạc phim F1) cùng bậc thầy cỡ Alexandre Desplat (nhạc phim Frankenstein).

Thẩm mỹ và triết lý nhạc phim của họ khác nhau thế nào?

Hãy thử so sánh hai bộ phim cùng đào bới chung một chủ đề: Sinners và Frankenstein. Cả hai đều kể về cuộc chiến đấu của con người chống lại quái nhân.

Trong Sinners là những nhạc sĩ blues đối đầu cùng đám ma cà rồng muốn chiếm đoạt linh hồn và âm nhạc của họ. Trong Frankenstein là một nhà khoa học chống lại thứ tạo vật bất tử, bất kham mà mình đã tạo ra với khao khát chặn đứng cái chết. Thế nhưng vai trò của nhạc phim trong hai tác phẩm lại rất khác nhau.

Với Frankenstein, một cốt truyện kinh điển mà ai cũng thuộc nằm lòng, Desplat - nhà soạn nhạc người Pháp lớn lên với Debussy, với Ravel - chọn thứ âm nhạc rất bi kịch, rất cổ điển, rất lãng mạn, rất châu Âu.

Ngay từ phân cảnh kịch tính mở đầu phim ta đã có dàn nhạc dây nâng đỡ. Âm nhạc của Desplat tập trung vào giai điệu. Nó đại diện cho nhân vật, nó gợi ý về tâm hồn của nhà khoa học và tâm hồn của quái nhân. Âm nhạc được dẫn dắt bởi tư tưởng, âm nhạc là một tự sự đạo đức, bổ nghĩa cho nhân vật.

Còn âm nhạc của Göransson trong Sinners tập trung vào tiết điệu. Ta nghe nhịp, ta nghe xung lực, ta nghe tiếng gõ, ta bị cuốn theo âm nhạc, rùng mình trước âm nhạc trước khi có bất cứ một kết luận nào về tốt/xấu, đúng/sai, nên lên án/không nên lên án.

Cơ thể phản ứng với âm nhạc trước khi lý trí kịp phán xét. Và vì lấy cảm hứng từ nhạc blues, nhạc của người lao động, nhạc của người bị đàn áp, nhạc phim Sinners mang cảm giác như một nghi lễ tập thể, một lịch sử cộng đồng hơn là sự phóng chiếu từ tâm hồn của một nhân vật đơn lẻ.

Cũng bởi vậy, quái nhân trong Frankenstein có những bản nhạc chủ đề riêng, có bản dạng âm nhạc và những bản nhạc về quái nhân có khi gợi sự ghê tởm, có khi gợi sự sợ hãi, có khi gợi sự thấu cảm, thương cảm, thông cảm.

Nhưng đám ma cà rồng trong Sinners thì phức tạp hơn nhiều. Không có một bản nhạc chủ đề nào lặp đi lặp lại gắn liền với đám ma cà rồng ấy cả. Chúng không có một "gương mặt" âm nhạc. Chúng không phải một cá nhân cụ thể mà là cả một hệ thống, một xã hội.

Chiến thắng của những nhà soạn nhạc hướng theo phong cách thể nghiệm như Ludwig Göransson hay Kangding Ray ở các giải thưởng tiền Oscars như Quả cầu vàng, Hiệp hội Phê bình Los Angeles... không hẳn là dấu hiệu cho sự thoái trào của nhạc phim truyền thống.

Chỉ là chúng cho thấy âm nhạc có thể mở ra một trục khác cho điện ảnh. Không nhất thiết là một trục song song với hình ảnh mà có thể là một trục vuông góc, một trục xiên chéo, làm chao đảo những gì ta thấy trên màn ảnh. Điện ảnh nằm ở chính nơi hình ảnh bị âm nhạc "phá vỡ".