Việc sở hữu thêm một quốc tịch đang trở thành lựa chọn của ngày càng nhiều người trên thế giới, từ giới giàu có đến tầng lớp trung lưu, khi các hạn chế nhập cảnh, yêu cầu visa và bất ổn chính trị khiến việc du lịch và sinh sống xuyên biên giới trở nên phức tạp hơn. Cuối năm 2025, diễn viên George Clooney thu hút sự chú ý khi nhập quốc tịch Pháp cho cả gia đình, phản ánh xu hướng tìm kiếm hộ chiếu dự phòng ngày một rõ nét.
Quốc tịch kép, tức việc một cá nhân đồng thời là công dân của hai hoặc nhiều quốc gia, lâu nay phổ biến với người nhập cư và những người thường xuyên đi lại quốc tế. Trong bối cảnh kiểm soát biên giới ngày càng chặt chẽ, hộ chiếu thứ hai giúp người sở hữu thuận lợi hơn khi xuất nhập cảnh, mở rộng thời gian lưu trú, quyền làm việc, học tập, đồng thời tăng khả năng tiếp cận các điểm đến vốn yêu cầu visa phức tạp.
Hộ chiếu các nước trên thế giới. Ảnh: Dmytro Chernykov
Xu hướng này đang đối mặt với những phản ứng chính sách. Năm 2025, một số quốc gia châu Âu siết điều kiện cấp quốc tịch theo huyết thống và hạn chế các chương trình "hộ chiếu vàng" dành cho nhà đầu tư. Tại Mỹ, thượng nghị sĩ Cộng hòa bang Ohio Bernie Moreno đề xuất "Đạo luật Quốc tịch Độc quyền", nhằm cấm công dân Mỹ sở hữu thêm quốc tịch khác.
Peter Spiro, Giáo sư luật tại Đại học Temple, cho biết rất khó để xác định chính xác số lượng người mang hai quốc tịch trên thế giới, do hầu hết các quốc gia không yêu cầu công dân phải khai báo. Tuy nhiên, nhiều thống kê chỉ ra xu hướng trên đà tăng. Điều tra dân số Anh ghi nhận tỷ lệ người dân sở hữu nhiều hộ chiếu đã tăng gấp đôi sau một thập kỷ, đạt 2,1% vào năm 2021. Tại Mỹ, một khảo sát gần đây của YouGov cho thấy 6% người được hỏi tự nhận có quốc tịch kép.
Trong lịch sử di cư, nhiều người nhập tịch ở nước mới vẫn muốn giữ quốc tịch gốc. Những thập niên gần đây, giới giàu coi quốc tịch kép là công cụ mở rộng khả năng đi lại toàn cầu. Khi thế giới ngày càng biến động, mối quan tâm này lan sang nhiều nhóm khác, trong đó có những người coi hộ chiếu thứ hai như cách đảm bảo sự linh hoạt trong các kế hoạch du lịch, làm việc và sinh sống dài hạn ở nước ngoài.
Nhu cầu "bắt đầu lại" hoặc mở rộng trải nghiệm quốc tế phản ánh qua số hồ sơ xin hộ chiếu thứ hai tăng mạnh. Dominic Volek, trưởng bộ phận khách hàng cá nhân của Henley & Partners, đơn vị tư vấn quốc tịch kép, cho biết năm 2025 công ty hỗ trợ khách hàng đến từ 91 quốc gia, trong đó người Mỹ đứng đầu.
Tờ thông tin cho công dân mới nhập quốc tịch Mỹ. Ảnh: Charles Krupa/AP
"3-4 năm trước chúng tôi chưa có văn phòng ở Mỹ, đến nay có 9 cơ sở", ông nói, cho biết số khách Mỹ tìm quốc tịch mới chiếm khoảng 30% hoạt động của công ty, vượt qua các thị trường truyền thống như Ấn Độ hay Trung Quốc. Nhiều người cho rằng hộ chiếu Mỹ không còn mang lại lợi thế đi lại, kể từ giai đoạn đại dịch Covid-19 đến nay.
Số công dân Anh tìm kiếm quốc tịch thứ hai cũng tăng mạnh sau Brexit, khi họ không còn quyền tự do đi lại trong Liên minh châu Âu. Theo Volek, các đề xuất thắt chặt chính sách thuế của chính phủ Lao động hiện nay khiến một bộ phận người giàu Anh cân nhắc lựa chọn ra nước ngoài. Diễn biến này đảo chiều xu hướng trước đại dịch, khi nhu cầu chủ yếu xuất phát từ các quốc gia đang phát triển đối mặt bất ổn chính trị và kinh tế.
Hiện, năm thị trường lớn nhất của Henley gồm Mỹ, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ, Trung Quốc và Anh. Trong bối cảnh hiện nay, quốc tịch thứ hai, thậm chí thứ ba hay thứ tư, không chỉ phục vụ mục tiêu di cư mà còn được xem như một phương án dự phòng trước rủi ro.
Về cơ bản, có ba con đường chính để sở hữu quốc tịch thứ hai là huyết thống, nhập tịch theo thời gian cư trú hoặc đầu tư. Quốc tịch theo huyết thống yêu cầu chứng minh tổ tiên đến từ quốc gia đó, với quy định khác nhau về số thế hệ được xét và việc tổ tiên nhập tịch nơi khác có làm đứt gãy quyền hay không.
Nhập tịch đòi hỏi cư trú hợp pháp trong 5-10 năm, kèm kiểm tra tiền án, trình độ ngôn ngữ, kiến thức lịch sử, văn hóa và tư cách đạo đức. Ngay cả khi đáp ứng đủ điều kiện, quá trình vẫn có thể kéo dài nhiều năm và tốn kém, như lệ phí nhập tịch Anh lên tới 2.335 USD.
Malta, quốc gia từng có chương trình "hộ chiếu vàng" gây tranh cãi, bị bãi bỏ vào năm 2025. Daniela/Moment RF
Quốc tịch theo diện đầu tư chủ yếu dành cho những người có tiềm lực tài chính, cho phép họ đầu tư hoặc đóng góp tài chính vào nền kinh tế sở tại để đổi lấy quốc tịch, hoặc quyền cư trú dẫn tới quốc tịch sau một thời gian.
Lợi ích của quốc tịch kép gồm quyền cư trú và làm việc, cơ hội học tập cho con cái, miễn visa hoặc thuận lợi hơn khi đầu tư, kinh doanh ở nước ngoài. Luật sư Adriana Coco Ruggeri, chuyên hồ sơ quốc tịch Italy, cho hay quốc tịch thứ hai còn mang ý nghĩa kết nối với quê gốc tổ tiên hoặc quốc gia họ gắn bó về văn hóa.
"Một số cộng đồng kiều dân, như Ireland hay Italy góp phần nâng tầm hình ảnh quê mẹ trên toàn cầu", Ruggeri nói.
Quốc tịch kép cũng đi kèm rủi ro. Mỹ và Eritrea đánh thuế công dân bất kể nơi cư trú, khiến người mang quốc tịch kép vẫn phải thực hiện nghĩa vụ thuế khi sống ở nước ngoài. Một số quốc gia đặt nghĩa vụ quân sự bắt buộc, gây khó khăn trong trường hợp xung đột.
Việc từ bỏ quốc tịch không phải lúc nào cũng khả thi, khi một số quốc gia như Argentina hay Iran không cho phép công dân từ bỏ quốc tịch gốc.
Giá trị hộ chiếu thứ hai không cố định, các quốc gia tiếp nhận có thể thay đổi chính sách. Năm 2025, Mỹ siết điều kiện liên quan đến chương trình đầu tư của Grenada, yêu cầu người nộp đơn phải sinh sống tại quốc đảo này trong ba năm trước khi đủ điều kiện tiếp cận một số quyền lợi.
Theo các chuyên gia, giá trị của tấm hộ chiếu thứ hai không phải là vĩnh cửu, khi các cường quốc đang bắt đầu siết chặt các quy định để ngăn chặn việc tận dụng kẽ hở pháp lý nhằm mục đích định cư.
Mai Phương (Theo CNN, Henley & Partners)
