Sau hơn 150 năm, cách người Nhật đón năm mới cho thấy lựa chọn dung hòa, thay đổi mốc thời gian nhưng giữ lại cấu trúc, nghi lễ và ý nghĩa của Tết Nguyên đán trong ba ngày đầu năm.
Ngày 1/1 tại Nhật Bản không mang tính lễ hội sôi động như ở nhiều quốc gia phương Tây mà diễn ra trong nhịp sinh hoạt chậm, hướng nội, phản ánh một quá trình chuyển đổi bắt nguồn từ thời Minh Trị Duy Tân và được duy trì liên tục đến hiện tại.
Trước giao thừa, người Nhật thực hiện một vài nghi thức. Osoji, hay tổng vệ sinh cuối năm, gắn với quan niệm loại bỏ những điều không thuận lợi của năm cũ, chuẩn bị không gian để đón Toshigami-sama, vị thần của năm mới.
Các hình thức trang trí truyền thống như Kadomatsu đặt trước cổng nhà, làm từ tre và thông, hay Shimekazari treo ở cửa chính bằng rơm bện, với chức năng đánh dấu không gian linh thiêng và ngăn điều xấu xâm nhập. Những tập tục này có nguồn gốc từ Tết Nguyên đán xưa và vẫn được duy trì dù thời điểm đón Tết đã thay đổi.
Mọi người tập trung đón mừng năm mới tại chùa Zojo-ji ở thủ đô Tokyo, Nhật Bản, 31/12/2025. Ảnh: AP
Đêm 31/12, gọi là Omisoka, thời điểm chuyển giao năm cũ và năm mới. Trọng tâm của đêm này là nghi thức Joya no Kane tại các ngôi chùa. 108 tiếng chuông được gióng lên trong đêm, dựa trên quan niệm Phật giáo cho rằng con người có 108 phiền não. Mỗi hồi chuông tượng trưng cho việc buông bỏ một vướng mắc, giúp con người bước sang năm mới với tâm thế nhẹ hơn.
Bữa ăn cuối năm thường là mì Toshikoshi Soba, với sợi mì dài mang ý nghĩa kéo dài cuộc sống và việc mì dễ đứt tượng trưng cho việc khép lại những điều không trọn vẹn của năm cũ.
Ba ngày đầu năm được gọi là Sanganichi, khoảng thời gian quan trọng nhất trong năm mới của người Nhật. Những ngày này diễn ra lễ Hatsumode, lễ viếng đền thờ hoặc chùa đầu năm. Người dân đến cầu bình an cho gia đình, mua bùa may mắn Omamori và rút quẻ Omikuji.
Bộ món ăn mừng năm mới Osechi-ryori. Ảnh: medium
Các gia đình dùng Osechi-ryori, bộ món ăn chuẩn bị sẵn và bày trong các hộp sơn mài nhiều tầng. Mỗi món ăn mang một ý nghĩa tượng trưng, từ mong muốn sống lâu, làm việc hiệu quả đến sự ổn định trong cuộc sống. Trẻ em nhận tiền mừng tuổi trong phong bao nhỏ gọi là Pochi-bukuro, một tập tục tương đồng với lì xì trong Tết Nguyên đán và vẫn được giữ nguyên đến nay.
Năm mới của người Nhật còn gắn với thực hành Thần đạo tại các không gian linh thiêng. Trước thềm năm mới, các tu sĩ Thần đạo thực hiện nghi lễ thay dây thừng thiêng shimenawa tại nhiều đền thờ khắp Nhật Bản.
Sợi dây thừng làm từ rơm bện, nặng hàng trăm kg, được thay mới mỗi năm nhằm xác lập lại ranh giới linh thiêng giữa con người và tự nhiên, đồng thời gửi gắm ý niệm thanh tẩy và khởi đầu. Trong quan niệm Thần đạo, shimenawa không chỉ là vật trang trí mà còn đánh dấu sự hiện diện của thần linh, cho thấy vai trò của tự nhiên trong cấu trúc tinh thần của năm mới, dù Tết đã được đặt trong khung thời gian Dương lịch.
Khi chuyển đón năm mới theo Dương lịch, Tết Nhật Bản không còn trùng với tiết xuân, mà diễn ra trong thời tiết mùa đông. Năm mới ở Nhật Bản rơi vào thời điểm lạnh nhất trong năm, nhiều khu vực có tuyết. Sự dịch chuyển này khiến Tết không còn gắn với tiết xuân và chu kỳ nông nghiệp như trước, buộc các nghi lễ và sinh hoạt phải điều chỉnh theo điều kiện mùa đông.
Thay vì lễ hội ngoài trời kéo dài, Tết Nhật Bản tập trung vào các nghi thức trong không gian đền chùa và gia đình. Ẩm thực đầu năm chuyển sang các món có thể chuẩn bị sẵn và bảo quản lâu, trong khi việc viếng đền chùa giữa giá lạnh trở thành một phần của trải nghiệm đầu năm. Theo thời gian, Tết không còn được hiểu là mốc khởi đầu của mùa vụ, mà là điểm bắt đầu về mặt hành chính, xã hội và tinh thần.
Dù lịch Dương đã áp dụng hơn 150 năm, sắc thái Tết ở Nhật Bản vẫn thể hiện sự khác biệt theo vùng. Tại Kyoto, Tết gắn với các nghi thức truyền thống, thể hiện rõ qua món zoni nấu bằng tương trắng Saikyo miso và bánh dày tròn. Ở Tokyo và vùng Kanto, zoni thường có nước dùng trong từ cá bào và dùng bánh dày vuông, phản ánh sự khác biệt lịch sử và sinh hoạt.
Tại Okinawa, các nghi thức cúng tổ tiên vẫn được thực hiện theo lịch âm. Tết Dương vẫn được áp dụng như mốc nghỉ hành chính chung của cả nước. Ở các vùng tuyết dày như Tohoku và Hokkaido, Tết gắn với các nghi thức cầu an liên quan đến nước và lửa.
Quyết định từ bỏ Tết Âm lịch của Nhật Bản diễn ra vào năm 1873, trong bối cảnh chính quyền Minh Trị tiến hành cải cách toàn diện nhằm hiện đại hóa đất nước. Theo các tài liệu của Thư viện Quốc hội Nhật Bản, việc chuyển sang Dương lịch là một phần của chiến lược "Thoát Á nhập Âu", giúp đồng bộ hệ thống hành chính, kinh tế và giao thương với các quốc gia phương Tây. Quyết định này còn giúp chính quyền giảm chi ngân sách, khi năm 1873 theo Âm lịch có 13 tháng.
Sau hơn 150 năm, cách người Nhật đón năm mới cho thấy thay đổi lịch không dẫn đến xóa bỏ truyền thống. Các yếu tố cốt lõi của Tết Nguyên đán như thanh tẩy, tưởng nhớ, cầu an và sum họp gia đình vẫn được giữ gìn, dù đặt trong khung thời gian khác.
(Theo Tokyoweekender, Nippon)
