Chùa và động Bàn Long (chùa Bàn Long) tọa lạc ở núi Đại Tượng, thôn Khê Đầu Thượng, xã Ninh Xuân, huyện Hoa Lư (cũ) nay là phường Hoa Lư (Ninh Bình). Chùa thờ Phật có từ thời Đinh - Tiền Lê và nằm trong một hang động dài khoảng hơn 20m vào lòng núi, chiều rộng 10m, diện tích động khoảng hơn 50m².
Tương truyền khi xưa các tiều phu trong vùng lên núi đốn củi phát hiện ra động, thấy trong động có nhũ đá hình rồng cuộn nên lập chùa thờ Phật. Trên tấm bia ở vách núi Đại Tượng được khắc vào thế kỷ thứ XVI có ghi: “Từ thành cổ Hoa Lư men theo núi đá mà đi về phía Nam đến làng Khê Đầu, ở đó có chùa Bàn Long. Đây là danh thắng từ ngàn xưa. Trải qua các triều Đinh, Lê, Lý, Trần chùa càng thêm nổi tiếng".
Nơi đây có tên gọi Bàn Long bởi vì chúa Trịnh Sâm đã từng đến thăm và chính tay đề 3 chữ lớn “Bàn Long Tự” trên vách cửa động, có nghĩa là bệ đá rồng cuộn mình. Ngoài ra, vì trong động có nhũ đá dáng hình như con rồng ngồi kỳ bí nên nhân dân lấy tên gọi như vậy.
Người dân ở đây cũng truyền tai nhau câu chuyện linh thiêng. Nếu như lúc vảy rồng long lanh tỏa sáng thì dù trời có hạn hán đến đâu cũng sẽ có mưa. Thế nên chùa Bàn Long hàng năm đều có lễ cầu mưa.
Trong động, cách bài trí tượng Phật cũng giống như các ngôi chùa khác nhưng điều đặc biệt ở chùa Bàn Long là xung quanh các tượng Phật trên các vách động là nhũ đá mà thiên nhiên tạo nên những bức tranh điêu khắc hình thù các linh vật long-ly-quy-phượng đầy ấn tượng.
Đặc biệt, vách đá trên cao ở giữa động còn có một nhũ đá giống hình tượng Phật đang cưỡi ngựa trắng. Từ lâu chùa Bàn Long đã trở thành điểm đến tâm linh đối với người dân địa phương và du khách thập phương.
Trong thời kỳ kháng chiến, ngày 8/2/1947, chùa Bàn Long là nơi đã đặt công binh xưởng K1 Tô Hiệu và kho vũ khí của Trung đoàn 34 Tất Thắng để sửa chữa và sản xuất vũ khí đạn dược cung cấp cho mặt trận Hà Nam Ninh.
Trụ trì chùa Bàn Long, Thích Đàm Thiện cho hay, chùa và động Bàn Long là ngôi chùa cổ gồm 3 công trình kiến trúc chùa (trong hang động-PV) thờ Tam vị Thánh Mẫu và nhà tổ.
Cũng theo vị trụ trì này, trong động có nhiều bia ma nhai chữ Hán được khắc vào vách đá.
Chùa và động Bàn Long đã được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia năm 1994.
